عبد الحسين نوايى
164
دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )
در جلسهء علنى مقدمهاى شد براى نطقهاى تند ديگران و بالنتيجه دولت متزلزل گرديد . در همين جلسه بود كه تقىزاده تقاضاى مرخصى سه ماهه نمود و علت آن تحريكات مخالفين و القاء شبهه در ذهن علماى نجف بود و تلگرافات آنان سبب شد كه دربارهء وى و افكار تندى كه داشت شايعاتى در اذهان افتد . به همين جهت وى تقاضاى سه ماه مرخصى نمود و مجلس نيز تصويب كرد . پنج روز بعد از اين وقايع ، مستشار الدوله ديگر نتوانست وضع مجلس را تحمل كند و به همين جهت استعفاء كرد و مجلس شورى نيز بىآنكه اظهار موافقت يا مخالفتى كند استعفاى وى را قبول كرد و بهجاى وى ميرزا محمد على خان ذكاء الملك به رياست مجلس شوراى ملى رسيد . چون كابينهء سپهدار تمام اميدواريش به وكلاى اعتدالى و بهخصوص رئيس مجلس بود ، پس از استعفاى وى ، كابينه نيز به فاصلهء يك هفته استعفا كرد و محمد ولى خان و عليقلى خان سردار اسعد در مجلس حاضر شده هريك نطقى دربارهء خدمات خود نمودند و مجلس نيز از آن دو سردار كه با همهء جنبههاى ضعف ، نهايت زحمت و رنج را در راه خدمت به اساس مشروطيت تحمل كرده بودند تقدير شايان و صميمانهاى نمود و ايشان را برحسب قانون انتخابات زمان به « وكالت مجلس » انتخاب كرد . اما عنوان « وكيل مجلس » كه معناى آن با مفهوم امروزى فرق دارد اين بود كه برطبق قانون انتخابات در آن دوره ، مجلس خود مىتوانست بهجاى وكلاى مستعفى كه يا خود استعفا كرده بودند يا به سبب قبول كار دولتى از قبيل وزارت يا معاونت خودبهخود از وكالت محروم شده بودند كسانى را انتخاب كند . سردار اسعد و سپهدار نيز به اين ترتيب در جايگاه وكلاى مجلس نشستند . در همين مجلس مستوفى الممالك اعلام داشت كه نايب السلطنه وى را مأمور تشكيل كابينه كرده است و اظهار اميدوارى كرد كه بتواند با پشتيبانى مجلس به تشكيل كابينه موفق آيد